Upał i niewydolność żylna. Co się dzieje z nogami, kiedy robi się gorąco, i jak sobie z tym radzić.

*Materiał powstał we współpracy z Prof. CMKP dr hab. n. med. Łukasz Paluch.

Latem moja klinika jest zawsze pełna pacjentów. Nie dlatego, że choroba, niewydolność żylna, pojawia się nagle, tylko dlatego, że upał odsłania jej pełne oblicze. Nogi, które zimną część roku nie dają aż takich objawów, w lipcu zamieniają się w element ciała, którego nie chce się ruszać, podnosić ani pokazywać. Obrzęk narasta, uczucie ciężkości staje się stałym towarzyszem dnia, a żylaki puchną i bolą bardziej niż jeszcze w maju.

To nie przypadek i nie przesada. Okres wakacji potrafi przyspieszyć progres choroby bardziej niż wszystkie pozostałe miesiące w roku. Za tym, co czujesz w upalny dzień, stoją konkretne mechanizmy biologiczne, które warto rozumieć.

Dlaczego upał jest wrogiem żył

Naczynia krwionośne reagują na temperaturę otoczenia w sposób bardzo przewidywalny: rozszerzają się. To fizjologiczna odpowiedź organizmu na przegrzanie, mechanizm chłodzenia działający przez zwiększenie przepływu krwi przez skórę i oddawanie ciepła na zewnątrz. U zdrowej osoby z prawidłowo funkcjonującymi żyłami ten mechanizm jest wystarczająco kontrolowany. U osoby z niewydolnością żylną staje się problemem.

W przebiegu przewlekłej niewydolności żylnej ściana naczyń i aparat zastawkowy są już uszkodzone. Zastawki żylne, których zadaniem jest utrzymywanie jednokierunkowego przepływu krwi z kończyn dolnych ku sercu, nie domykają się szczelnie. Krew cofa się i zalega w żyłach podudzia. W warunkach upału ten proces przyspiesza, bo rozszerzone naczynia mieszczą więcej krwi, ciśnienie hydrostatyczne w żyłach powierzchownych rośnie, a przepuszczalność ścian naczyń zwiększa się. Płyn przesiąka do otaczających tkanek. Tak powstaje obrzęk.

Mechanizm nie kończy się na samym przesiąkaniu. Zastój krwi i niedotlenienie tkanek aktywują komórki śródbłonka, które zaczynają produkować mediatory stanu zapalnego. Leukocyty przylegają do ścian naczyń i nasilają lokalne uszkodzenie. To przewlekły, niskopoziomowy stan zapalny, który w upalne dni wyraźnie się zaostrza [1,2]. Uczucie ciążenia, rozpierania, nocne kurcze i swędzenie skóry to jego objawy, nie kaprysy.

Najgorsze są skoki temperatur

Spośród wszystkich cieplnych wyzwań, jakie przynosi lato, najtrudniejszy jest nie tyle długotrwały upał, co jego nagłe zmiany. Wejście z trzydziestopięciostopniowego skwaru do klimatyzowanego biura, wychodzenie z mroźnej galerii handlowej na rozgrzany asfalt, gwałtowna burza obniżająca temperaturę o piętnaście stopni w ciągu pół godziny. Każda taka zmiana zmusza naczynia do szybkiej adaptacji: rozszerzania się i kurczenia w krótkim czasie.

U osoby zdrowej ściana naczynia radzi sobie z tym bez trudu. U osoby z osłabionym napięciem żylnym ta gwałtowna praca mięśniówki naczyniowej jest nieefektywna i nasila zastój. Naczynia limfatyczne, których zadaniem jest odprowadzanie nadmiaru płynu z tkanek, nie nadążają za nagłym wzrostem przesiąkania. Obrzęk narasta szybciej, niż zdąży ustąpić.

Klimatyzacja nastawiona na osiemnaście stopni w upalny dzień to jeden z gorszych pomysłów dla osoby z niewydolnością żylną, nawet jeśli chwilowo przynosi ulgę.

Co możesz zrobić, aby pomóc naszym żyłom

Wiedza o mechanizmach jest o tyle przydatna, że pozwala dobierać metody łagodzenia objawów w sposób celowy. Aby sobie najlepiej pomóc, zwłaszcza w domowych czy wakacyjnych warunkach, konieczne jest zrozumienie mechanizmu procesu, który nam szkodzi. W tym tekście chcę pokazać ci proste sposoby, które w mojej ocenie oraz na podstawie danych naukowych mogą realnie wspomóc twoje naczynia w tym trudnym czasie.

Zimny prysznic

To najszybszy i najłatwiej dostępny sposób na zmniejszenie obrzęku i uczucia ciężkości. Zimna woda powoduje skurcz naczyń powierzchownych, który zmniejsza ich wypełnienie i poprawia odpływ żylny. Powoduje również zmniejszenie zalegania krwi i redukuje ich przeciążenie.

Ważna jest technika. Zimny prysznic całego ciała jest dobry, aby się schłodzić. Jeżeli jednak chcemy oddziaływać na naczynia kończyn dolnych, lepsze jest schładzanie kończyn dolnych strumieniem wody od stóp ku górze, czyli zgodnie z kierunkiem odpływu żylnego. Kilka minut od kostki do kolana, stopniowo, bez gwałtownych skoków temperatury. Zakończenie schładzaniem i moczeniem stóp w misce z zimną wodą utrwala efekt skurczu naczyń na dłużej.

Moczenie nóg w zimnej wodzie z lodem

To wersja intensywniejsza, na dni, kiedy obrzęk jest wyraźny. Miska z zimną wodą i kilkoma kostkami lodu, nogi zanurzone po kostki lub do połowy łydki przez dziesięć do piętnastu minut. Działa dwutorowo: zimno kurczy naczynia powierzchowne i zmniejsza ich przepuszczalność, a hydrostatyczny nacisk słupa wody wspomaga odpływ limfatyczny z tkanek podskórnych.

Do takiej miski można dodać zioła, które uzupełnią działanie zimna o składniki o udokumentowanym działaniu na napięcie ścian naczyń. Jeśli masz ogród lub balkon, wystarczy świeże ziele skrzypu polnego, liście mięty i kilka gałązek rozmarynu. Mięta chłodzi i lekko miejscowo znieczula. Skrzyp dostarcza krzemionki, której rola w utrzymaniu elastyczności tkanek łącznych jest dobrze opisana [3]. Rozmaryn zawiera kwas rozmarynowy i karnozynowy o właściwościach antyoksydacyjnych, które mogą łagodzić lokalne procesy zapalne [4]. Zaparz zioła w osobnym naczyniu, ostudź do temperatury wody w misce i dodaj.

Automasaż z kostką lodu i peelingiem z grubej soli

Kostka lodu owinięta w cienką ściereczkę lub gazę to skuteczne i bardzo proste narzędzie do zmniejszenia obrzęku i uczucia gorąca w łydkach. Ruch od kostki ku górze, wzdłuż przebiegu żył powierzchownych, przez pięć do dziesięciu minut. Chłodzenie połączone z delikatnym mechanicznym uciskiem wspomaga odpływ limfatyczny bardziej niż samo zimno.

Peeling z grubej soli morskiej lub himalajskiej nanoszony na wilgotną skórę łydek i stóp ma działanie wykraczające poza kosmetyczne. Mechaniczne złuszczanie i ucisk poprawiają miejscowe krążenie skórne, a sole mineralne mogą wspierać nawodnienie skóry. Ważne, żeby peeling wykonywać na skórze nieuszkodzonej i nie stosować go na obszarach z zaawansowanymi żylakami lub aktywnym stanem zapalnym.

Spacer po wodzie morskiej

Jeśli jesteś nad morzem, masz pod ręką jeden z lepszych dostępnych sposobów na wspomaganie krążenia żylnego i limfatycznego. Spacer w wodzie sięgającej do połowy łydki, po kamienistym lub piaszczystym dnie, uruchamia kilka mechanizmów naraz.

Temperatura wody morskiej, nawet latem, jest niższa od temperatury ciała, a to powoduje skurcz naczyń powierzchownych i zmniejsza ich przepełnienie. Słup wody wywierający nacisk na podudzie działa jak pończocha uciskowa, wspomagając odpływ żylny ku górze i ułatwiając pracę naczyniom limfatycznym, których zastawki otwierają się pod wpływem zewnętrznego ucisku [5]. Nierówne dno angażuje mięśnie stopy i łydki w sposób wielokierunkowy. Każdy krok na kamieniu wymusza drobne korekty ustawienia stopy, które uruchamiają mięśnie omijane przy chodzeniu po płaskim asfalcie. Pompa mięśniowa łydki to podstawowy mechanizm napędzający powrót żylny [6]. Taki trening aktywuje ją bardzo efektywnie. Woda morska z naturalną zawartością soli wzmacnia efekt osmotyczny, działając łagodnie ściągająco na obrzękniętą skórę.

Kompresja w czasie upałów naprawdę może przynieść ulgę

Wiem, że wiele z was nie może wyobrazić sobie założenia wyrobów uciskowych w lato. Myśl o założeniu podkolanówek uciskowych w trzydziestopięciostopniowy upał brzmi jak przepis na mękę. Uważam jednak, że jest to błędne myślenie.

Kompresja zewnętrzna działa przez zmniejszenie przekroju żył powierzchownych, co poprawia wydolność zastawek i przyspiesza przepływ krwi ku sercu. Zmniejsza też przepuszczalność ścian naczyń i ogranicza przesiąkanie płynu do tkanek. Efektem jest wyraźne zmniejszenie obrzęku i uczucia ciężkości, które w upalne dni jest szczególnie dokuczliwe [7]. Komfort obiektywny rośnie, choć pierwsze minuty po założeniu bywają nieprzyjemne. Postaraj się wytrzymać 30 minut. Udaj się w tym czasie na spacer po domu.

Spośród wszystkich form kompresji podkolanówki są najwygodniejszym wyborem na lato. Kończą się tuż poniżej kolana, nie przegrzewają uda, są dyskretne pod spodniami i łatwe w zakładaniu. Klasa ucisku dobrana przez lekarza do stopnia zaawansowania niewydolności sprawia, że różnią się od aptecznych rajstop kompresyjnych znacznie bardziej, niż mogłoby się wydawać.

Jeśli upał jest naprawdę intensywny, warto schłodzić podkolanówki przed założeniem. Sposobem na to jest włożenie ich na kilka minut do lodówki. Efekt chłodzenia tkaniny nie utrzymuje się długo, ale ułatwia start i zmniejsza pierwszą falę dyskomfortu.

Substancje aktywne wspierające żyły od środka

Metody zewnętrzne zmniejszają objawy. Nie wpływają jednak na to, co dzieje się w ścianie naczynia i w tkankach, w których toczy się stan zapalny. Tutaj rolę odgrywa farmakologia i suplementacja stosowane odpowiednio.

Flawonoidy, ruskogeniny, escyna, rutyna i polifenole z pestek winogron

Osoby z przewlekłą niewydolnością żylną, u których objawy nasilają się latem, mogą odnieść korzyść ze stosowania preparatów zawierających kilka klas substancji działających na różnych poziomach patofizjologii choroby.

Zmikronizowana frakcja flawonoidowa złożona z diosminy i hesperydyny to najlepiej przebadana klasa substancji flebologicznych. Mikronizacja zwiększa biodostępność tych związków i przyspiesza wchłanianie. Diosmina poprawia napięcie ścian żylnych, zmniejsza przepuszczalność kapilarów i ogranicza adhezję leukocytów do śródbłonka, co bezpośrednio wycisza lokalne procesy zapalne nasilające się w upale [8,9]. Hesperydyna uzupełnia to działanie, wzmacniając uszczelnienie ściany naczynia.

Ekstrakt z kwiatów perełkowca japońskiego standaryzowany na zawartość rutyny wspomaga uszczelnienie naczyń włosowatych i zmniejsza ich kruchość, działając synergistycznie z diosminą w zakresie mikrokrążenia [10]. Ekstrakt z korzeni ruszczyka kolczastego standaryzowany na ruskogeniny działa inaczej: obkurcza ściany żył, zwiększa napięcie naczyń i zmniejsza obrzęk przez ograniczenie przepuszczalności śródbłonka. W warunkach upału, gdy naczynia ulegają nadmiernemu rozszerzeniu, ten mechanizm ma szczególne znaczenie [11].

Escyna z nasion kasztanowca to jeden z najdłużej stosowanych składników w flebologii. Działa przeciwobrzękowo i zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych, co przekłada się na wyraźne zmniejszenie ciężkości i opuchnięcia nóg [12]. Polifenole z pestek winogron, bogate w oligomeryczne proantocyjanidyny, chronią śródbłonek przed stresem oksydacyjnym nasilającym się przy zastoju krwi i niedotlenieniu tkanek [13]. Witamina C zamyka ten skład jako kofaktor niezbędny do syntezy kolagenu budującego ściany naczyń.

Połączenie tych substancji w jednym preparacie daje szersze pokrycie różnych mechanizmów patofizjologicznych niż stosowanie jakiejkolwiek z nich osobno.

Kwasy omega-3 z wysokim udziałem EPA

Przewlekła niewydolność żylna jest chorobą zapalną. Aktywowane neutrofile, cytokiny prozapalne i stres oksydacyjny śródbłonka to nie tło choroby, lecz jej aktywne czynniki sprawcze [2]. W upale ten stan zapalny się zaostrza, bo zastój krwi, niedotlenienie i zwiększona adhezja leukocytów nasilają się.

Kwas eikozapentaenowy, EPA, jest tym spośród długołańcuchowych kwasów omega-3, który ma największe znaczenie dla modulacji stanu zapalnego. Z EPA organizm wytwarza resolviny i protektyny, substancje sygnałowe, które aktywnie kończą reakcję zapalną, zamiast ją jedynie hamować [14]. Preparaty z wyraźną przewagą EPA, przy proporcji do DHA zbliżonej do 2,5:1 lub wyższej, kierują działanie kwasów tłuszczowych przede wszystkim na wyciszenie zapalenia naczyniowego. Dawka dająca mierzalny efekt przeciwzapalny wynosi co najmniej 1 g EPA dziennie, a w stanach z aktywnym zapaleniem często więcej [14,15].

Sama zawartość EPA to jednak nie wszystko. Forma rTG wchłania się lepiej niż estry etylowe [16,17], a wskaźnik utlenienia oleju TOTOX poniżej 5 świadczy o najwyższej jakości surowca. Liczy się też skład towarzyszący. Naturalna astaksantyna należy do najsilniejszych antyoksydantów karotenoidowych o potwierdzonym wpływie na stres oksydacyjny śródbłonka [18]. Kurkuminoidy synergistycznie z EPA hamują kluczowe szlaki zapalne [19]. Kwas alfa-liponowy redukuje stres oksydacyjny zarówno w środowisku wodnym, jak i tłuszczowym [20]. Olej z nasion wiesiołka dostarcza GLA uczestniczącego w syntezie mediatorów przeciwzapalnych i wspierającego uszczelnienie bariery śródbłonkowej [21]. Witamina D i witamina E dopełniają efekt ochronny.

Kilka słów na koniec

Upał nie jest neutralny dla układu żylnego. Nasilenie objawów latem to nie subiektywne wrażenie, tylko największy test dla naczyń, które już wyjściowo nie działają prawidłowo. W tym okresie same się nie obronią.

Wiele z opisanych technik można wdrożyć bez wysiłku: zimny prysznic, miska z lodem, kompresja, chodzenie po wodzie. Do tego to, co dostarczasz organizmowi od środka: substancje uszczelniające naczynia, kwasy omega-3 z wystarczającym udziałem EPA, regularna kontrola u flebologa. Żaden z tych elementów nie działa w oderwaniu od pozostałych.

Bibliografia

1. Bergan JJ, Schmid-Schönbein GW, Coleridge Smith PD, Nicolaides AN, Boisseau MR, Eklof B. Chronic venous disease. N Engl J Med. 2006;355(5):488-498. doi: 10.1056/NEJMra055289. PMID: 16885552.
2. Raffetto JD. Pathophysiology of chronic venous disease and venous ulcers. Surg Clin North Am. 2018;98(2):337-347. doi: 10.1016/j.suc.2017.11.002. PMID: 29502772.
3. Czajka A. New aspects of the role of silicon in plant and animal physiology. Adv Agron. 2004;83:107-184. doi: 10.1016/S0065-2113(04)83003-9.
4. Petiwala SM, Johnson JJ. Diterpenes from rosemary (Rosmarinus officinalis): defining their potential for anti-cancer activity. Cancer Lett. 2015;367(2):93-102. doi: 10.1016/j.canlet.2015.07.005. PMID: 26187746.
5. Levick JR, Michel CC. Microvascular fluid exchange and the revised Starling principle. Cardiovasc Res. 2010;87(2):198-210. doi: 10.1093/cvr/cvq062. PMID: 20200043.
6. Padberg FT, Johnston MV, Sisto SA. Structured exercise improves calf muscle pump function in chronic venous insufficiency: a randomized trial. J Vasc Surg. 2004;39(1):79-87. doi: 10.1016/j.jvs.2003.09.036. PMID: 14718822.
7. Rabe E, Partsch H, Hafner J, et al. Indications for medical compression stockings in venous and lymphatic disorders: An evidence-based consensus statement. Phlebology. 2018;33(3):163-184. doi: 10.1177/0268355516689631. PMID: 28549402.
8. Nicolaides AN, Allegra C, Bergan J, et al. Management of chronic venous disorders of the lower limbs: guidelines according to scientific evidence. Int Angiol. 2008;27(1):1-59. PMID: 18277340.
9. Coleridge-Smith P, Lok C, Ramelet AA. Venous leg ulcer: a meta-analysis of adjunctive therapy with micronized purified flavonoid fraction. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2005;30(2):198-208. doi: 10.1016/j.ejvs.2005.04.017. PMID: 15936231.
10. Piller NB. A comparison of the effectiveness of some anti-inflammatory drugs on thermal and traumatic oedema in the rat. Br J Exp Pathol. 1975;56(6):554-560. PMID: 1236360.
11. Facino RM, Carini M, Stefani R, Aldini G, Saibene L. Anti-elastase and anti-hyaluronidase activities of saponins and sapogenins from Hedera helix, Aesculus hippocastanum, and Ruscus aculeatus. Arch Pharm. 1995;328(10):720-724. doi: 10.1002/ardp.19953281008. PMID: 7503267.
12. Pittler MH, Ernst E. Horse chestnut seed extract for chronic venous insufficiency. Cochrane Database Syst Rev. 2012;(11):CD003230. doi: 10.1002/14651858.CD003230.pub4. PMID: 23152216.
13. Bagchi D, Bagchi M, Stohs SJ, et al. Free radicals and grape seed proanthocyanidin extract: importance in human health and disease prevention. Toxicology. 2000;148(2-3):187-197. doi: 10.1016/S0300-483X(00)00210-9. PMID: 10962138.
14. Calder PC. Omega-3 fatty acids and inflammatory processes: from molecules to man. Biochem Soc Trans. 2017;45(5):1105-1115. doi: 10.1042/BST20160474. PMID: 28900017.
15. Sublette ME, Ellis SP, Geant AL, Mann JJ. Meta-analysis of the effects of eicosapentaenoic acid (EPA) in clinical trials in depression. J Clin Psychiatry. 2011;72(12):1577-1584. doi: 10.4088/JCP.10m06634. PMID: 21939614.
16. Dyerberg J, Madsen P, Møller JM, Aardestrup I, Schmidt EB. Bioavailability of marine n-3 fatty acid formulations. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2010;83(3):137-141. doi: 10.1016/j.plefa.2010.06.007. PMID: 20638827.
17. Neubronner J, Schuchardt JP, Kressel G, Merkel M, von Schacky C, Hahn A. Enhanced increase of omega-3 index in response to long-term n-3 fatty acid supplementation from triacylglycerides versus ethyl esters. Eur J Clin Nutr. 2011;65(2):247-254. doi: 10.1038/ejcn.2010.239. PMID: 21063431.
18. Fassett RG, Coombes JS. Astaxanthin: a potential therapeutic agent in cardiovascular disease. Mar Drugs. 2011;9(3):447-465. doi: 10.3390/md9030447. PMID: 21556169.
19. Aggarwal BB, Harikumar KB. Potential therapeutic effects of curcumin, the anti-inflammatory agent, against neurodegenerative, cardiovascular, pulmonary, metabolic, autoimmune and neoplastic diseases. Int J Biochem Cell Biol. 2009;41(1):40-59. doi: 10.1016/j.biocel.2008.06.010. PMID: 18662800.
20. Packer L, Witt EH, Tritschler HJ. Alpha-lipoic acid as a biological antioxidant. Free Radic Biol Med. 1995;19(2):227-250. doi: 10.1016/0891-5849(95)00017-R. PMID: 7649494.
21. Kapoor R, Huang YS. Gamma linolenic acid: an antiinflammatory omega-6 fatty acid. Curr Pharm Biotechnol. 2006;7(6):531-534. doi: 10.2174/138920106779116874. PMID: 17168669.

Materiał edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji medycznej.